Khi nói đến thiền, nhiều người thường nghĩ ngay đến Ấn Độ hoặc Myanmar. Thế nhưng, quốc gia duy trì truyền thống Phật giáo liên tục lâu đời nhất thế giới lại chính là Sri Lanka. Khi nghe tin đảo quốc này được xếp là điểm đến du lịch chăm sóc sức khỏe số 1 thế giới năm 2026, tôi nghĩ đó có lẽ là một kết quả hoàn toàn dễ hiểu. Danh tiếng ấy không thể được tạo dựng chỉ trong một hai ngày.
Vì sao lại là Sri Lanka — Mối duyên kéo dài 2.500 năm
Câu chuyện bắt đầu từ khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên. Hòa thượng Mahinda, con trai của Đại đế Ashoka của Ấn Độ, đến Sri Lanka và gặp vua Devanampiya Tissa. Cảm phục trước những lời thuyết pháp của ông, nhà vua cùng thần dân tiếp nhận Phật giáo, đưa Sri Lanka chính thức trở thành một quốc gia Phật giáo. Sau đó, Hòa thượng Sanghamitta, chị gái của Mahinda, mang một nhánh cây bồ đề — chính là cây mà Đức Phật đã giác ngộ dưới tán — từ Ấn Độ đến trồng tại Anuradhapura. Cây này vẫn còn sống đến ngày nay và được xem là cây cổ nhất thế giới trong số những cây có niên đại được ghi chép rõ ràng về mặt lịch sử. Theo truyền thuyết, Đức Phật cũng từng đích thân đến Sri Lanka chín tháng sau khi giác ngộ. Dù câu chuyện có đúng hay không, điều đó cho thấy hòn đảo này và Phật giáo từ lâu đã được gắn kết bằng một mối duyên đặc biệt.
Những người thực hành thiền còn có một sự kiện đáng chú ý khác. Khoảng thế kỷ 1 trước Công nguyên, khi các giáo pháp chỉ được truyền miệng đứng trước nguy cơ thất truyền do mất mùa và bất ổn chính trị, các nhà sư Sri Lanka đã tập trung tại Aloka Vihara để lần đầu tiên ghi chép bằng văn tự Tam tạng Pali, tức những kinh điển làm nền tảng cho pháp tu Vipassana ngày nay. Nói cách khác, hòn đảo này chính là nơi những văn bản gốc của phương pháp thiền mà chúng ta đang học được ghi lại thành chữ lần đầu tiên. Truyền thống ấy chưa bao giờ bị gián đoạn. Hiện nay, khoảng 70 phần trăm dân số Sri Lanka theo Phật giáo và văn hóa tu tập vẫn ăn sâu vào đời sống thường nhật.
Sự hồi sinh của Vipassana — Bốn nhà sư từ Myanmar đến Sri Lanka năm 1955
Trong thời hiện đại, truyền thống thiền của Sri Lanka từng một lần nữa nở rộ mạnh mẽ. Năm 1956 được giới Phật giáo kỷ niệm là năm Đức Phật tròn 2.500 năm đản sinh. Trước thời điểm đó, một phong trào phục hưng Phật giáo đã lan rộng khắp Sri Lanka. Khi ấy, Thủ tướng John Kotelawala trăn trở tìm cách mang lại lợi ích thiết thực cho người dân. Ông U Ba Lwin, Đại sứ Myanmar tại Sri Lanka, đề xuất rằng phổ biến Vipassana, tức thiền minh sát, là con đường có thể mang lại sự mãn nguyện đích thực cho mọi người. Từ đề xuất này, Lanka Vipassana Bhavana Samiti, hay Hiệp hội Thiền minh sát Sri Lanka, được thành lập.
Ngày 28-7-1955, bốn nhà sư Myanmar, trong đó có Hòa thượng U Sajata, một cộng sự thân cận của thiền sư nổi tiếng Mahasi Sayadaw, đặt chân đến Sri Lanka. Với sự hướng dẫn của họ cùng sự hỗ trợ tận tâm của người dân địa phương, một trung tâm thiền được xây dựng chỉ trong sáu tháng tại Kanduboda, một ngôi làng yên tĩnh cách Colombo 25 km. Trung tâm chính thức mở cửa ngày 8-1-1956. Phương pháp được giảng dạy tại đây là Vipassana theo truyền thống Mahasi Sayadaw, trong đó người thực hành nhận biết và gọi tên từng cảm giác phát sinh trong thân và tâm ở mỗi khoảnh khắc. Điều đáng kinh ngạc là truyền thống này vẫn được duy trì đến ngày nay. Trung tâm thiền Kanduboda có thể tiếp nhận tối đa 70 người, chào đón người tìm đến từ khắp thế giới mà không thu bất kỳ khoản phí nào cho chỗ ở, ăn uống hay hướng dẫn. Chỉ cần có mong muốn học thiền, họ không bị hỏi về quốc tịch hay điều kiện kinh tế.
Những nơi tu tập vẫn tiếp nối đến hôm nay — Rockhill và Nilambe
Sau Kanduboda, Sri Lanka tiếp tục hình thành những nơi tu tập mở cửa đón các hành giả nước ngoài. Rockhill Hermitage là một địa điểm tiêu biểu, nằm trên sườn núi thuận tiện di chuyển từ cả Kandy lẫn Colombo. Những tảng đá lớn và vách đá tạo thành các hang động tự nhiên, trong khi tu viện, khu dành cho nam giới, ni viện và khu dành cho nữ giới nằm rải rác trên khu đất rộng 15 acre. Đặc biệt, đây được xem là một trong số ít nơi ở Sri Lanka cho phép phụ nữ sống một mình trong những căn chòi nhỏ giữa thiên nhiên để tu tập. Khóa tu chuyên sâu kéo dài 10 ngày được tổ chức vào đầu mỗi tháng. Ba ngày đầu, học viên thực hành anapanasati, tập trung tâm trí bằng cách quan sát hơi hít vào và thở ra. Bảy ngày còn lại hướng đến sự thấu hiểu sâu sắc hơn đối với bản thân và người khác.
Người sáng lập, Hòa thượng Bhante Kassapa, đã giảng dạy Vipassana và Dhamma hơn 35 năm, đi qua Australia, Đan Mạch, Anh, Đức, Ấn Độ, New Zealand, Hà Lan cùng nhiều nơi khác để truyền bá giáo pháp. Ông qua đời năm 2016, nhưng điều gây ấn tượng là học trò Dhammacari, người đã ở bên ông suốt 35 năm, vẫn tiếp tục giảng dạy bằng tiếng Anh và tiếng Sinhala. Sự tận hiến của một người đang được tiếp nối qua các thế hệ.
Nilambe, một địa điểm nổi tiếng khác gần Kandy, cũng không thể bỏ qua. Ngay khi đến đây, du khách phải tắt điện thoại và hoàn toàn tách khỏi thế giới kết nối. Không thể ghé qua trong chốc lát; người tham gia phải đến đúng thời điểm bắt đầu theo lịch trình đã định và ở lại cho đến khi kết thúc. Mỗi sáng, họ thức dậy theo tiếng chuông rồi lập tức bắt đầu ngày mới bằng một buổi thiền có hướng dẫn. Những công việc nhẹ, thường được gọi là thiền hành, cũng là một phần của quá trình tu tập. Đã đón khách nước ngoài trong thời gian dài, nơi này đến nay vẫn là một trung tâm thiền dành cho cư sĩ tiêu biểu, tiếp nhận hành giả từ khắp nơi trên thế giới không phân biệt nam nữ.
Vị trí số 1 thế giới năm 2026, kết tinh từ truyền thống 2.500 năm
Với lớp lớp thời gian được bồi đắp như vậy, thứ hạng mới được công bố không khiến người ta quá bất ngờ. Theo khảo sát mới nhất do nền tảng thông tin du lịch BookingRetreats.com công bố, Sri Lanka được chọn là điểm đến chăm sóc sức khỏe được quan tâm nhất thế giới năm 2026, khi lưu lượng truy cập trực tuyến của du khách tìm kiếm các trải nghiệm wellness tăng 100 phần trăm so với năm trước. Mức tăng này cao hơn bất kỳ điểm đến nào khác trên thế giới, trong đó có Australia. Truyền thông Sri Lanka cho biết thứ hạng lần này được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực đáng kể cho ngành du lịch nước này, vốn đã vượt qua nhiều năm khó khăn và đang trên đà phục hồi, tăng trưởng. Truyền thống tu tập được Hòa thượng Mahinda gieo hạt từ 2.500 năm trước và được các nhà sư Myanmar làm nở rộ trở lại vào năm 1955, đến nay mới thực sự thu hút sự chú ý của thế giới.
Những nơi Ayurveda và thiền giao hòa
Truyền thống lâu đời này cũng đang được chuyển ngữ theo cách gần gũi hơn với du khách hiện đại. Santani, gần Kandy, cung cấp các chương trình wellness chuyên sâu bắt đầu bằng chẩn đoán của bác sĩ Ayurveda, kết hợp với các buổi yoga Hatha nhóm hằng ngày và những chuyến đi bộ có hướng dẫn giữa thiên nhiên. Ulpotha Yoga and Ayurveda Retreat nằm trong một ngôi làng nông nghiệp hữu cơ mộc mạc, nơi các buổi thiền được tổ chức mỗi ngày tại nhiều khu vực trong khu nghỉ dưỡng; du khách có thể chọn thiền nhóm hoặc thiền cá nhân. Talalla Retreat ở bờ biển phía nam được biết đến là nơi du khách có thể tận hưởng cùng lúc sự thư giãn, thiền định và niềm vui dưới ánh nắng. Di sản Ayurveda được truyền lại từ hàng nghìn năm vẫn được xem là một trong những sức hút mạnh mẽ nhất đối với du khách wellness, trong khi cả chính phủ và khu vực tư nhân đều đang tăng đầu tư vào lĩnh vực này.
Một môi trường tu tập đích thực, càng giá trị vì không xô bồ
Điều đáng chú ý là bất chấp truyền thống lâu đời và sự quan tâm ngày càng tăng, Sri Lanka vẫn chưa quá đông đúc với tư cách một điểm du lịch. Theo thống kê du khách gần đây, báo cáo lượng khách tháng 6-2026 cho thấy những người nhập cảnh với mục đích du lịch sức khỏe và Ayurveda chỉ chiếm 0,3 phần trăm tổng số. Nói cách khác, nơi đây hoàn toàn khác với bầu không khí đông nghịt du khách tại những khu retreat nổi tiếng ở Bali hay Thái Lan. Những ai từng đến một nơi để thiền nhưng rồi bị phân tâm bởi tiếng ồn và đám đông sẽ hiểu sự yên tĩnh này quý giá đến mức nào. Việc truyền thống 2.500 năm vẫn tồn tại mà chưa bị thương mại hóa theo kiểu điểm du lịch chính là lợi thế lớn nhất của Sri Lanka với tư cách một điểm đến retreat thiền định.