Nhắc đến thiền, phần lớn mọi người thường nghĩ đến tư thế ngồi. Tại Konya, thành phố miền Trung Anatolia của Türkiye, có một hình thức khác đã được duy trì hơn 750 năm. Đó là Sema, trong đó các đạo sĩ mặc áo trắng liên tục xoay tại chỗ, tay phải hướng lên trời, tay trái hướng xuống đất. Dù thường được giới thiệu dưới dạng rút gọn trong các chương trình biểu diễn phục vụ du khách, Sema nguyên bản là nghi lễ tôn giáo và phương pháp tu tập của giáo phái Mevlevi.
Konya là thành phố nơi nhà thơ nói tiếng Ba Tư và nhà thần bí Jalal al-Din Rumi trải qua những năm cuối đời và được an táng. Sức nặng của Konya với tư cách điểm đến thiền định bắt đầu từ dấu tích của chính nhân vật này.
Cuộc gặp gỡ tâm linh với đạo sĩ lang thang Shams Tabrizi
Rumi sinh năm 1207 tại khu vực Vakhsh, ngày nay thuộc Tajikistan. Để tránh cuộc xâm lược của người Mông Cổ, gia đình ông di chuyển về phía tây. Ngày 1-5-1228, cha ông là Baha al-Din Walad nhận lời mời của nhà cai trị Anatolia và định cư tại Konya. Khi đó, Rumi khoảng 19 tuổi.
Bước ngoặt làm thay đổi cuộc đời Rumi ở Konya là cuộc gặp với đạo sĩ lang thang Shams Tabrizi vào ngày 15-11-1244. Hai người hình thành mối quan hệ tâm linh sâu sắc, rồi Shams đột ngột biến mất ngày 5-12-1248. Quan điểm phổ biến cho rằng mất mát này đã thay đổi thế giới quan của Rumi và trở thành động lực khiến thơ ca tuôn trào. Rumi qua đời tại Konya ngày 17-12-1273.
Xoay không phải màn nhào lộn mà là nghi lễ với những quy tắc và biểu tượng
Giáo phái Mevlevi do Sultan Walad, con trai Rumi, cùng các tín đồ của ông thành lập sau khi Rumi qua đời. Sema, điệu xoay theo tiếng nhạc, cũng định hình thành một phương thức tu tập trong quá trình này. Xoay không phải màn nhào lộn mà là nghi lễ với những quy tắc và biểu tượng. Tư thế ấy hàm chứa cấu trúc trong đó bàn tay phải mở hướng lên trời để đón nhận, còn bàn tay trái hướng xuống đất để truyền trao.
Năm 2005, UNESCO công nhận nghi lễ Sema của Mevlevi là Kiệt tác Di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại. Năm 2007 được tuyên bố là “Năm Rumi quốc tế” để kỷ niệm 800 năm ngày sinh của Rumi.
Nghi lễ gồm bảy giai đoạn
Sema không phải điệu múa ngẫu hứng mà là một nghi lễ được cấu trúc thành bảy giai đoạn.
Nghi lễ bắt đầu bằng bài thánh ca “Na't-i Şerif” để tôn vinh nhà tiên tri. Tiếp đó, tiếng trống kudüm vang lên, tượng trưng cho mệnh lệnh sáng tạo, rồi màn độc tấu “taksim” của sáo sậy ney đưa không gian sang một sắc thái khác. Sau đó là ba vòng đi nhiễu theo hình tròn mang tên “Sultan Walad Devr-i”. Ba vòng lần lượt được diễn giải là ba cấp độ: tri thức nhận biết bằng lý trí, tri thức được xác tín bằng trực giác và tri thức trở thành chính chân lý.
Trọng tâm là phần xoay gồm bốn “selam”. Selam thứ nhất là thời điểm nhận biết mình là một tạo vật; selam thứ hai là khoảnh khắc kính sợ khi đứng trước Thượng đế; selam thứ ba là lúc sự kính sợ chuyển thành tình yêu; selam thứ tư là quá trình từ trạng thái ấy trở về với thế gian. Nghi lễ khép lại bằng việc đọc kinh Quran, cầu nguyện và ban phước.
Việc giai đoạn trở về được đặt ở cuối nghi lễ là một điểm đáng chú ý. Cấu trúc này xem việc trở lại đời sống thường nhật, thay vì ở mãi trong trạng thái sâu lắng, cũng là một phần của quá trình tu tập.
Ý nghĩa ẩn trong trang phục và nhạc cụ
Trang phục của các semazen cũng mang những ý nghĩa riêng. Bộ trang phục cơ bản gồm chiếc mũ hình trụ sikke, váy trắng tennure xòe ra khi xoay và áo choàng hirka khoác bên ngoài.
Trong số các nhạc cụ đảm nhiệm phần âm nhạc, cây sáo sậy ney giữ vị trí trung tâm. Hình ảnh cây sậy bị cắt khỏi bãi sậy, cất tiếng than nhớ nơi chốn ban đầu, xuất hiện ngay phần mở đầu tác phẩm nổi tiếng của Rumi. Từ đó, ney trở thành biểu tượng cho linh hồn con người. Trống kudüm đảm nhiệm nhịp điệu, cùng với các nhạc cụ như rebab, bendir, kanun, tanbur và oud.
Không gian diễn ra nghi lễ được gọi là semahane. Có một trục vô hình nối chiếc bục đỏ “post”, nơi sheikh ngồi, với lối vào; quy tắc yêu cầu không được bước lên đường trục này. Những người đảm nhiệm âm nhạc, các semazen xoay mình và khán giả được bố trí trong cấu trúc hình tròn.
Bảo tàng Mevlana dưới mái vòm xanh
Một lăng mộ nguy nga được dựng trên phần mộ của Rumi. Công trình được gọi là “Green Tomb” nhờ mái hình nón màu xanh ngọc. Lăng được xây dựng với sự bảo trợ của công chúa Tamar Gurju Khatun, người gốc Georgia. Lăng mộ này cùng khu nhà ở cũ của các đạo sĩ Mevlevi hiện được vận hành như Bảo tàng Mevlana.
Bảo tàng là nơi những người đến Konya tìm đến đầu tiên. Việc nơi đây đón cả những người hành hương Hồi giáo lẫn du khách không liên quan đến tôn giáo cho thấy rõ đặc điểm của địa điểm này. Trong phòng mộ, du khách phải giữ im lặng; cần tìm hiểu trước quy định về trang phục và thủ tục tham quan.
Khi nào có thể xem Sema
Thời điểm tiêu biểu để xem nghi lễ Sema là tháng 12 hằng năm. Lễ tưởng niệm “Şeb-i Arûs”, diễn ra để tưởng nhớ ngày mất của Rumi, được tổ chức tại Trung tâm Văn hóa Mevlana vào nửa đầu tháng 12. Trong thời gian này, chỗ ở tại Konya thường kín từ vài tháng trước, vì vậy du khách nên đặt sớm ngay khi chốt lịch trình.
Ngoài tháng 12, du khách vẫn có cơ hội xem Sema tại Konya và Istanbul, nhưng ngày trong tuần, giờ diễn ra và điều kiện vào cửa tùy thuộc đơn vị tổ chức. Cách chắc chắn nhất là kiểm tra thông báo của Trung tâm Văn hóa Mevlana hoặc thông tin du lịch của chính quyền thành phố Konya tại thời điểm chuyến đi.
Cách di chuyển
Tàu cao tốc YHT từ Ankara và Istanbul đến ga Konya. Ga Konya là điểm cuối phía nam của tuyến đường sắt cao tốc Polatlı - Konya, được mở rộng và hiện đại hóa vào năm 2011. Nhờ kết nối đường bộ với các điểm du lịch khác như Cappadocia và Antalya, Konya là địa điểm thuận tiện để dành thêm một hoặc hai ngày trong hành trình khám phá Anatolia.
Nếu muốn xem Sema, cần tính cả thời gian buổi tối
Konya không phải thành phố lớn. Du khách có thể dành nửa ngày tham quan khu vực quanh Bảo tàng Mevlana và nửa ngày đi bộ qua khu phố cổ để hoàn tất những điểm chính trong lịch trình. Nếu muốn xem Sema, tốt hơn nên dành thêm một ngày và để trống buổi tối.
Đến Konya đúng dịp Şeb-i Arûs vào tháng 12 là cách có khả năng xem nghi lễ cao nhất, nhưng du khách cũng phải tính đến cái lạnh ở vùng nội địa Anatolia vào mùa đông và tình trạng thiếu chỗ ở. Mùa xuân và mùa thu có nhiệt độ ôn hòa, thuận tiện cho việc di chuyển và đi bộ; đổi lại, lịch xem Sema cần được kiểm tra riêng.
Kết hợp Konya với Cappadocia là lựa chọn phổ biến. Sau khi di chuyển bằng đường bộ từ Cappadocia, nơi nổi tiếng với địa hình đá kỳ thú và khinh khí cầu, đến Konya, du khách có thể tiếp tục đi tàu cao tốc đến Ankara hoặc Istanbul theo một lộ trình khá thuận tiện.
Giữa biểu diễn và nghi lễ
Khi đề xuất Konya như một điểm đến thiền định, có một điều cần lưu ý. Sema vừa được khai thác như một sản phẩm du lịch, vừa tiếp tục tồn tại như một nghi lễ tôn giáo. Một tiết mục được biên tập ngắn và một nghi lễ trọn vẹn có tính chất khác nhau. Du khách nên tìm hiểu trước mình sẽ xem hình thức nào; tại những buổi diễn ra như một nghi lễ, cần hạn chế chụp ảnh và vỗ tay.
Với những người đã quen ngồi theo dõi hơi thở, hình thức xoay có thể khá xa lạ. Việc hướng đến trạng thái liên tục vận động cơ thể nhưng không đánh mất sự cân bằng có điểm tương đồng với thiền hành hoặc thiền động. Suốt 750 năm qua, Konya vẫn cho thấy thiền không chỉ có một hình thức duy nhất là ngồi.