घुम्दै गरिने ध्यान पनि हुन्छ, टर्कीको कोन्यामा भेटिने ७५० वर्ष पुरानो घुम्ने ध्यान

ध्यान भन्यो भने धेरैजसो मानिसको मनमा बसेर गरिने अभ्यास आउँछ। टर्कीको मध्य अनातोलियास्थित सहर कोन्यामा भने ७५० वर्षभन्दा लामो समयदेखि चलिआएको अर्को स्वरूप छ। सेमा नामक यस अभ्यासमा सेतो पोसाक लगाएका साधक दायाँ हात आकाशतिर र बायाँ हात पृथ्वीतिर फर्काएर आफ्नै स्थानमा निरन्तर घुम्छन्। यसलाई प्रायः छोट्याएर पर्यटकीय प्रस्तुतिका रूपमा देखाइन्छ, तर यसको मूल स्वरूप मेभलेवी सम्प्रदायको धार्मिक अनुष्ठान र साधना हो।

कोन्या १३औँ शताब्दीका फारसीभाषी कवि तथा रहस्यवादी जलाल अद्-दिन रुमीले जीवनको उत्तरार्ध बिताएको र समाधिस्थ भएको सहर हो। ध्यान यात्राको गन्तव्यका रूपमा कोन्याको महत्त्व यही एक व्यक्तिको पदचिह्नबाट सुरु हुन्छ।

घुमन्ते साधक शम्स तब्रिजीसँगको आध्यात्मिक भेट

रुमीको जन्म सन् १२०७ मा आजको ताजिकिस्तानको वख्श क्षेत्रमा भएको थियो। मङ्गोल आक्रमणबाट बच्न उनको परिवार पश्चिमतिर सरेको थियो। सन् १२२८ मे १ मा उनका पिता बहाउद्दिन वलदले अनातोलियाका शासकको निमन्त्रणामा कोन्यामा बसोबास सुरु गरे। त्यतिबेला रुमी करिब १९ वर्षका थिए।

कोन्याको जीवनलाई निर्णायक रूपमा बदल्ने घटना सन् १२४४ नोभेम्बर १५ मा घुमन्ते साधक शम्स तब्रिजीसँग भएको भेट थियो। दुवैबीच गहिरो आध्यात्मिक सम्बन्ध कायम भयो, तर सन् १२४८ डिसेम्बर ५ मा शम्स अचानक हराए। यस वियोगले रुमीको विश्वदृष्टि बदल्नुका साथै उनका कविता ओइरिन थालेको मानिन्छ। रुमीले सन् १२७३ डिसेम्बर १७ मा कोन्यामै देहत्याग गरे।

घुमाइ कलाबाजी होइन, नियम र प्रतीक बोकेको अनुष्ठान हो

रुमीको मृत्युपछि उनका छोरा सुल्तान वलद र अनुयायीहरूले मेभलेवी सम्प्रदाय स्थापना गरे। संगीतको तालमा घुम्ने सेमा पनि यही क्रममा साधनाको स्वरूपका रूपमा स्थापित भयो। यो घुमाइ कलाबाजी होइन, नियम र प्रतीक बोकेको अनुष्ठान हो। दायाँ हात आकाशतिर खोलेर ग्रहण गर्ने र बायाँ हात पृथ्वीतिर फर्काएर तल पठाउने संरचना यस मुद्रामा निहित छ।

युनेस्कोले सन् २००५ मा मेभलेवी सेमा अनुष्ठानलाई मानवताको मौखिक तथा अमूर्त सम्पदाको उत्कृष्ट कृतिका रूपमा मान्यता दिएको थियो। सन् २००७ लाई रुमीको जन्मको ८००औँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा ‘अन्तर्राष्ट्रिय रुमी वर्ष’ घोषणा गरिएको थियो।

सात चरणमा संरचित अनुष्ठान

सेमा आकस्मिक नृत्य होइन, सात चरणमा संरचित अनुष्ठान हो।

अनुष्ठान पैगम्बरको सम्मानमा गाइने स्तुतिगान ‘नात-इ शरीफ’बाट सुरु हुन्छ। त्यसपछि ढोल कुदुम बजेको आवाज सृष्टिको आदेशको प्रतीकका रूपमा गुञ्जिन्छ र नरकटको बाँसुरी नेयको स्वैरकल्पनात्मक प्रस्तुति ‘तकसिम’ले वातावरणलाई अर्को भावभूमिमा लैजान्छ। त्यसपछि तीनपटक गरिने गोलाकार जुलुस ‘सुल्तान वलद देभ्री’ हुन्छ। यी तीन चक्करलाई क्रमशः तर्कबाट प्राप्त ज्ञान, अन्तर्ज्ञानबाट हुने विश्वासको ज्ञान र स्वयं सत्य बन्ने ज्ञानका तीन चरणका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

यसको मुख्य भाग चारवटा ‘सलाम’ले बनेको घुमाइ हो। पहिलो सलाम आफू सृष्टि भएको प्राणी हुँ भन्ने बोधको चरण हो। दोस्रो ईश्वरसामु उभिँदाको श्रद्धाभावको चरण हो। तेस्रोमा त्यो श्रद्धा प्रेममा रूपान्तरण हुन्छ। चौथोमा त्यस अवस्थाबाट फेरि सांसारिक जीवनमा फर्किने प्रक्रिया पूरा हुन्छ। अनुष्ठान कुरान पाठ, प्रार्थना र आशीर्वचनसहित समापन हुन्छ।

अन्तिम चरणमा फर्किने प्रक्रियालाई राखिएको तथ्य अर्थपूर्ण छ। गहिरो आध्यात्मिक अवस्थामै अडिइरहनु मात्र होइन, दैनिक जीवनमा फर्किनुसम्मलाई पनि साधनाको एक भाग मानिएको छ।

पोसाक र वाद्ययन्त्रमा निहित अर्थ

सेमाजेनको पोसाकको पनि आफ्नै अर्थ छ। आधारभूत पोसाकमा बेलनाकार टोपी सिक्के, घुम्दा फैलिने सेतो घाघरा तेनुरे र त्यसैमाथि लगाइने बाहिरी पोसाक हिर्का पर्छन्।

संगीतमा प्रयोग हुने वाद्ययन्त्रमध्ये नरकटको बाँसुरी नेयको भूमिका केन्द्रीय हुन्छ। नरकटको झाडीबाट काटिएको नरकटले आफ्नो मूल थलो सम्झँदै निकाल्ने आवाज भन्ने रूपक रुमीको प्रतिनिधि कृतिको सुरुमै आउँछ। त्यसैले नेय मानव आत्माको प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको छ। तालको जिम्मेवारी ढोल कुदुमले सम्हाल्छ भने रेबाब, बेन्दिर, कानुन, तानबुर र उदजस्ता वाद्ययन्त्र पनि सँगै प्रयोग गरिन्छन्।

अनुष्ठान हुने स्थानलाई सेमाहाने भनिन्छ। शेख बस्ने रातो आसन ‘पोस्ट’ र प्रवेशद्वार जोड्ने एउटा अदृश्य अक्ष हुन्छ, र नियमअनुसार त्यस रेखामाथि टेक्नु हुँदैन। संगीतकार मुत्रिब, घुम्ने सेमाजेन र अनुष्ठान हेर्ने मानिसहरू वृत्ताकार संरचनाभित्र आ-आफ्नो स्थानमा राखिन्छन्।

हरियो छानामुनि मेभलाना संग्रहालय

रुमीको समाधिमाथि भव्य मकबरा निर्माण गरिएको छ। नीलहरियो शङ्खाकार छानाका कारण यसलाई ‘ग्रिन टम्ब’ भनिन्छ। जर्जियाकी राजकुमारी तामार गुर्जु खातुनको आर्थिक सहयोगमा यसको निर्माण भएको थियो। अहिले यो मकबरा र मेभलेवी साधकहरूको पुरानो आवास मेभलाना संग्रहालयका रूपमा सञ्चालनमा छन्।

कोन्या पुग्ने मानिसहरू सबैभन्दा पहिले जाने ठाउँ यही संग्रहालय हो। मुस्लिम तीर्थयात्री र धर्मसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध नभए पनि यहाँ आउने पर्यटकहरू एकै ठाउँमा भेटिनु यस स्थलको विशेषता हो। समाधि कक्षभित्र शान्ति कायम गर्नुपर्छ। पोसाकसम्बन्धी नियम र अवलोकन प्रक्रिया भ्रमणअघि जाँच गर्नु आवश्यक छ।

सेमा हेर्न कहिले जाने?

सेमा अनुष्ठान हेर्न पाउने प्रमुख समय प्रत्येक वर्षको डिसेम्बर हो। रुमीको स्मृतिदिनमा मनाइने ‘शेब-इ अरुस’ श्रद्धाञ्जली कार्यक्रम डिसेम्बरको पहिलो आधामा मेभलाना सांस्कृतिक केन्द्रमा आयोजना हुन्छ। यस अवधिमा कोन्याका आवास केही महिनाअघिदेखि नै भरिन थाल्छन्, त्यसैले मिति तय भएपछि चाँडै बुकिङ गर्नुपर्छ।

डिसेम्बरबाहेक अन्य समयमा पनि कोन्या र इस्तानबुलमा सेमा हेर्ने अवसर पाइन्छ। तर वार, समय र प्रवेशका सर्त आयोजकअनुसार फरक हुन्छन्। भ्रमणको समयमा मेभलाना सांस्कृतिक केन्द्रको सूचना वा कोन्या नगरपालिकाको पर्यटन मार्गदर्शनमार्फत पुष्टि गर्नु सबैभन्दा भरपर्दो हुन्छ।

कसरी पुग्ने?

कोन्या स्टेसनमा अङ्कारा र इस्तानबुलबाट आउने उच्चगति रेल वाईएचटी पुग्छ। यो स्टेसन पोलात्ली–कोन्या उच्चगति रेलमार्गको दक्षिणी अन्तिम स्टेसन हो। सन् २०११ मा स्टेसनको विस्तार तथा आधुनिकीकरण गरिएको थियो। कप्पाडोसिया र अन्ताल्या जस्ता अन्य पर्यटकीय गन्तव्यसँग स्थलमार्गले जोडिएको कोन्या अनातोलिया भ्रमणको योजनामा एक–दुई दिन थप्न उपयुक्त स्थान हो।

सेमा हेर्न चाहनुहुन्छ भने साँझको समय पनि छुट्याउनुपर्छ

कोन्या आफैँमा ठूलो सहर होइन। मेभलाना संग्रहालयलाई केन्द्र बनाएर आधा दिन र सहरको पुरानो भागमा हिँडडुल गर्दै अर्को आधा दिन बिताए आधारभूत भ्रमण पूरा हुन्छ। सेमा हेर्ने योजना छ भने एक दिन थपेर साँझको समय खाली राख्नु राम्रो हुन्छ।

डिसेम्बरमा हुने शेब-इ अरुस अवधिसँग यात्रा मिलाउँदा अनुष्ठान हेर्ने सम्भावना सबैभन्दा बढी हुन्छ। तर अनातोलियाको भित्री भूभागमा पर्ने जाडोको चिसो र आवासको अभावलाई पनि सँगै विचार गर्नुपर्छ। तापक्रम मध्यम हुने वसन्त र शरद ऋतुमा यात्रा तथा पैदल भ्रमण सहज हुन्छ, तर सेमा हेर्ने कार्यक्रम छुट्टै पुष्टि गर्नुपर्छ।

कप्पाडोसियासँग जोडेर यात्रा गर्ने चलन धेरै छ। अनौठा चट्टानी भू-दृश्य र तातो हावाका बेलुनका कारण परिचित कप्पाडोसियाबाट स्थलमार्ग हुँदै कोन्या पुगेपछि अङ्कारा वा इस्तानबुलतिर उच्चगति रेल चढेर जाने मार्ग सहज रूपमा मिल्छ।

प्रस्तुति र अनुष्ठानको बीचमा

कोन्यालाई ध्यान यात्राको गन्तव्यका रूपमा प्रस्ताव गर्दा एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्नुपर्छ। सेमा पर्यटकीय सामग्रीका रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि यो धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा निरन्तर चलिआएको छ। छोटो बनाएर प्रस्तुत गरिएको कार्यक्रम र पूर्ण अनुष्ठानको प्रकृति फरक हुन्छ। आफूले कुन स्वरूप हेर्न लागेको हो, पहिले नै पुष्टि गर्नुपर्छ। अनुष्ठान भइरहेको स्थानमा फोटो खिच्ने र ताली बजाउने कामबाट टाढा रहनु आवश्यक छ।

बसेर श्वासप्रश्वास नियाल्ने साधनामा अभ्यस्त मानिसका लागि घुम्दै गरिने अभ्यास नौलो लाग्न सक्छ। शरीर निरन्तर चलिरहँदा पनि केन्द्र नगुमाउने अवस्थातर्फ उन्मुख हुने भएकाले यसको सम्बन्ध हिँड्ने ध्यान वा गतिशील ध्यानसँग जोडिन्छ। ध्यानको स्वरूप बसेर गर्ने अभ्यासमा मात्र सीमित छैन भन्ने कुरा कोन्याले ७५० वर्षदेखि देखाउँदै आएको छ।