अस्ट्रेलियाको ब्लु माउन्टेन्सको भीरमा रहेको प्रारम्भिक गोएन्का परम्पराको केन्द्र विपश्यना केन्द्र धम्म भूमि– अस्ट्रेलियाको प्रारम्भिक गोएन्का परम्पराको केन्द्र

नोभेम्बर 1983 मा पहिलो पाठ्यक्रम सुरु गरेको अस्ट्रेलियाको प्रारम्भिक गोएन्का परम्पराको केन्द्र… पाठ्यक्रमको खर्च सहभागीहरूको दानबाट मात्र जुटाइन्छ

सिड्नीबाट रेलमा करिब दुई घण्टा पश्चिम गएपछि ब्लु माउन्टेन्सको पहाडी बस्ती ब्ल्याकहिथ पुगिन्छ। युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा रहेको ब्लु माउन्टेन्स राष्ट्रिय निकुञ्जले घेरिएको यस बस्तीको रेलवे स्टेसनबाट पैदल पुग्न सकिने दूरीमा विपश्यना ध्यान केन्द्र धम्म भूमि (Dhamma Bhūmi) छ। यसको अर्थ ‘धम्मको भूमि’ हो।

यहाँ सञ्चालन हुने पाठ्यक्रम 10 दिनको आवासीय कार्यक्रम हो। यसको कुनै सहभागिता शुल्क छैन। बसोबास, भोजन र मार्गदर्शन सबै निःशुल्क उपलब्ध गराइन्छ, जबकि सञ्चालन खर्च पाठ्यक्रम पूरा गरेका मानिसहरूको दानबाट मात्र जुटाइन्छ।

1981 मा जमिन खरिद, सात महिनामै पहिलो पाठ्यक्रम

विपश्यना रिसर्च इन्स्टिच्युट (VRI) का अभिलेखअनुसार यसको सुरुआत 1980 मा भएको हो। म्यान्मारका सायाजी ऊ बा खिनको परम्परा सम्हालेका गोएन्का (S. N. Goenka) ले 1979 देखि भारतबाहिर पाठ्यक्रम सञ्चालन गर्न थालेका थिए। उनले 1980 मा अस्ट्रेलिया आएर सिड्नी र पर्थमा पाठ्यक्रम सञ्चालन गरे। त्यसमा सहभागी स्थानीय साधकहरूबीच स्थायी केन्द्र आवश्यक रहेको छलफल सुरु भयो।

1981 मा ब्ल्याकहिथको जमिन खरिद गरियो र सात महिनासम्म व्यापक निर्माण चल्यो। जग खन्नेदेखि नै काम सहज थिएन। जाडोको कठ्याङ्ग्रिँदो चिसो र बरफले निर्माणमा अवरोध पुर्‍याएको अभिलेखमा उल्लेख छ। पहिलो भवन काठको छात्रावास र ध्यान हल थियो। नोभेम्बर 1983 मा पहिलो पाठ्यक्रम सञ्चालन भयो।

त्यसपछि सुविधा चरणबद्ध रूपमा विस्तार गरियो। 1986 मा भोजन कक्ष र भान्सा विस्तार गरियो भने 1990 मा 36 ध्यान कक्षसहितको प्यागोडा पूरा भयो। 1992 मा पहिलोपटक 30 दिने दीर्घकालीन पाठ्यक्रम सञ्चालन गर्दा थप कोठा निर्माण गरिए। 2000 मा 250 जना अट्ने नयाँ ध्यान हल पूरा भयो र 2007 मा प्यागोडाको माथिल्लो तलामा थप 8 ध्यान कक्ष बनाइए।

समुद्री सतहबाट 1,065 मिटर उचाइको भीरमा, विश्व सम्पदा वनले घेरिएको परिसर

केन्द्र समुद्री सतहबाट 1,065 मिटर उचाइमा रहेको भीरमा छ। यहाँबाट ग्रोस भ्यालीको दृश्य देखिन्छ र चारैतिर ब्लु माउन्टेन्स राष्ट्रिय निकुञ्ज फैलिएको छ।

परिसरको क्षेत्रफल स्रोतअनुसार केही फरक छ। विपश्यना रिसर्च इन्स्टिच्युटको अभिलेखमा करिब 38 एकड र केन्द्रको आधिकारिक पृष्ठमा 40 एकड उल्लेख छ।

केन्द्रमा ठूलो ध्यान हल र प्यागोडा, अनुभवी साधकहरूका लागि व्यक्तिगत ध्यान कक्ष, स्वयंसेवकहरूले सञ्चालन गर्ने भान्सा, एकल र साझा कोठासहितको आवास तथा स्वयंसेवकहरूका लागि छुट्टै आवास छन्। केन्द्रको आधिकारिक पृष्ठअनुसार अहिले यहाँ करिब 100 जना साधकलाई राख्न सकिन्छ।

बिहान 4 बजे सुरु हुने 10 दिन

10 दिने पाठ्यक्रमको दिनचर्या लामो हुन्छ। विपश्यनाको आधिकारिक निर्देशिकाअनुसार दिन बिहान 4 बजे सुरु भएर राति 9:30 बजे समाप्त हुन्छ। बिहान 4:30 देखि 6:30 बजेसम्म ध्यान हल वा आफ्नै कोठामा ध्यान गरिन्छ। त्यसपछि भोजन, विश्राम, सामूहिक ध्यान र प्रवचन पालैपालो चल्छन्। दिउँसो 12 बजेदेखि 1 बजेसम्म शिक्षकसँग व्यक्तिगत भेटघाट गर्न सकिन्छ।

पाठ्यक्रम अवधिभर ‘महान मौन’ (Noble Silence) पालना गर्नुपर्छ। यसमा बोली मात्र होइन, शरीर र मनको मौन पनि समावेश हुन्छ। हातको इशारा वा चिट्ठीजस्ता सञ्चारका सबै माध्यम निषेध छन्। शिक्षक र व्यवस्थापनसँग आवश्यक कुरा मात्र गर्न पाइन्छ। मौन अन्तिम पूर्ण दिनको बिहानसम्म कायम रहन्छ।

सहभागीले पाठ्यक्रम अवधिभर कम्तीमा पाँचवटा शील पालना गर्नुपर्छ। यसमा हत्या, चोरी, यौन गतिविधि, झूट बोल्ने र मादक पदार्थ सेवनबाट टाढा रहने कुरा समावेश छन्। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भोगिरहेका व्यक्तिलाई सहभागी हुन सिफारिस नगरिएको कुरा आधिकारिक निर्देशिकामा स्पष्ट उल्लेख छ। अर्थात् ध्यानलाई सबै अवस्थाका लागि लागू हुने समाधानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन।

सहभागिता शुल्क किन छैन

पाठ्यक्रममा कुनै सहभागिता शुल्क छैन। विपश्यनाको आधिकारिक निर्देशिकाले पाठ्यक्रम पूर्ण रूपमा दानमा आधारित भएर सञ्चालन हुने जनाएको छ।

दानका पनि आफ्नै नियम छन्। पहिलोपटक सहभागी हुने व्यक्तिले पाठ्यक्रम पूरा गरेपछि मात्र दान गर्न सक्छ। 10 दिनको अनुभव आफैं लिएर यसको मूल्य बुझ्ने व्यक्तिले अर्को सहभागीका लागि आफ्नो योगदान दिन्छ। आगामी पाठ्यक्रमको खर्च व्यहोर्ने दान यसअघि पाठ्यक्रम पूरा गरिसकेका व्यक्तिका लागि मात्र खुला छ।

भान्सा स्वयंसेवकहरूले सम्हाल्छन्। यसअघि पाठ्यक्रम पूरा गरेका मानिसहरू फर्केर आएर भोजन तयार गर्ने र परिसर व्यवस्थापन गर्ने प्रणालीले यो सञ्चालन संरचनालाई टिकाएको छ।

नेपालमा पनि यही परम्पराको केन्द्र छ

विपश्यना पाठ्यक्रम विश्वका विभिन्न देशमा एउटै ढाँचामा सञ्चालन हुन्छन्। पाठ्यक्रमको संरचना, अनुशासन र सहभागिता शुल्क नलिने व्यवस्था सबै केन्द्रमा समान रूपमा लागू हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले सञ्चालन गर्ने केन्द्र निर्देशिका (dhamma.org/en/locations/directory) मा देशअनुसारका केन्द्र र समयतालिका हेर्न सकिन्छ। नेपालमा सञ्चालन हुने पाठ्यक्रमहरू पनि यस निर्देशिकामा समावेश छन्।

अस्ट्रेलियासम्मको यात्रा 부담पूर्ण लागेमा नेपाल वा नजिकका एसियाली क्षेत्रका केन्द्रमा पहिले 10 दिने पाठ्यक्रमको अनुभव लिएर त्यसपछि ब्ल्याकहिथजस्तो फरक वातावरण भएको ठाउँमा जाने योजना बनाउन सकिन्छ। पाठ्यक्रमको विषयवस्तु एउटै भए पनि समुद्री सतहबाट 1,000 मिटर उचाइको भीर र विश्व सम्पदा वनको संयोजन धम्म भूमिमा मात्र अनुभव गर्न सकिने विशेषता हो।

को सहभागी हुन सक्छ

केन्द्रले धर्म, लिङ्ग, जाति वा राष्ट्रियताको भेद नगरी सबैलाई स्वागत गर्ने जनाएको छ। तर आवेदन दिनुअघि अनुशासन संहिता (Code of Discipline), पाठ्यक्रम जाँचसूची, पाठ्यक्रममा के अपेक्षा गर्न सकिन्छ भन्ने निर्देशिका र पाठ्यक्रमको वित्तीय व्यवस्थासम्बन्धी विवरण पढेर स्वीकार गर्नुपर्छ।

आवेदनका लागि एउटा सर्त पनि छ। एकपटकमा एउटा केन्द्रको एउटा पाठ्यक्रममा मात्र आवेदन दिन सकिन्छ। धेरै केन्द्रमा एकैपटक आवेदन दिएर स्थान रोकिराख्ने प्रवृत्ति रोक्न यो नियम बनाइएको हो।

निर्देशनको भाषा अंग्रेजी हो। 10 दिनसम्म बाहिरी संसारसँग सम्पर्कविहीन रहने कार्यक्रम भएकाले नेपालबाट सहभागी हुन जानेले यात्राका अघिपछि लाग्ने दिनसमेत जोडेर कम्तीमा करिब 2 हप्ता समय छुट्याउनुपर्छ।

कसरी जाने र आवेदन दिने

केन्द्रको ठेगाना 212 Station Street, Blackheath NSW 2785 हो। यो सिड्नीबाट करिब 110 किलोमिटर पश्चिममा छ। आधिकारिक निर्देशिकामा रेलबाट दुई घण्टा 15 मिनेट लाग्ने उल्लेख छ। ब्लु माउन्टेन्स लाइनमा यात्रा गरेर ब्ल्याकहिथ स्टेसनमा ओर्लिएपछि पैदल केन्द्र पुग्न सकिन्छ। केन्द्रले पार्किङको सुविधा सीमित रहेकाले सम्भव भएसम्म रेल प्रयोग गर्न अनुरोध गरेको छ।

अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्डका विभिन्न स्थानमा केन्द्रबाहिरका ठाउँ भाडामा लिएर सञ्चालन गरिने पाठ्यक्रमहरू पनि छन्। ब्ल्याकहिथको समयतालिका अनुकूल नभए ती विकल्पको समयतालिका हेर्न सकिन्छ।

ध्यान यात्राबारे सोच्दा मानिसहरूले प्रायः राम्रो आवास र सुव्यवस्थित कार्यक्रम सम्झन्छन्। धम्म भूमि त्यसको ठीक विपरीत छ। यहाँ शुल्क तालिका छैन र सुविधा न्यूनतम छन्। 10 दिनको मौन सहन तयार व्यक्तिका लागि मात्र यसको ढोका खुल्छ, तर त्यो सीमा पार गर्ने व्यक्तिसँग कुनै शुल्क लिइँदैन।

• आधिकारिक वेबसाइट: https://bhumi.dhamma.org/

• पाठ्यक्रम समयतालिका: https://www.dhamma.org/en/schedules/schbhumi

• आवेदन: https://bhumi.dhamma.org/apply-for-a-course

• फोन: +61 487 510 407