भर्चुअल वास्तविकतामा आफ्नै अवतारसँग आमनेसामने हुँदै गरिएको आत्मकरुणा ध्यानको नतिजा—आँखा चिम्लिएर गरिएको ध्यानभन्दा प्रतिक्रिया छिटो

स्विट्जरल्यान्डको जेनेभा विश्वविद्यालय अस्पतालका अनुसन्धानकर्ताले ध्यानको अनुभव नभएका २६ वयस्कलाई १७ मिनेट आत्मकरुणा ध्यान गराए—दृष्टिकोण परिवर्तनसम्बन्धी प्रतिक्रियासमय ६८ मिलिसेकेन्डले घट्यो

भर्चुअल वास्तविकताभित्र आफ्नै स्वरूपको अवतार हेर्दै आत्मकरुणा ध्यान गरेका व्यक्तिहरूले आँखा चिम्लिएर त्यही ध्यान गर्नेहरूको तुलनामा अरूको दृष्टिकोणमा आफूलाई सार्ने काममा छिटो प्रतिक्रिया दिए। स्विट्जरल्यान्डको जेनेभा विश्वविद्यालय अस्पतालको क्लिनिकल न्युरोसाइन्स विभागले गरेको यो प्रयोग अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक जर्नल माइन्डफुलनेसमा अगस्ट ५ मा प्रकाशित भएको हो।

ध्यान नगरेका २६ जनाको तथ्यांक विश्लेषण

अनुसन्धानकर्ताले ३० जना भर्ती गरे पनि २६ जनाको तथ्यांक विश्लेषण गरे। सहभागीमा १३ पुरुष र १३ महिला थिए। उनीहरूको उमेर २० देखि ४९ वर्षसम्म थियो भने औसत उमेर २७.१५ वर्ष थियो (मानक विचलन ८.१५)। सबै स्वस्थ वयस्क थिए र उनीहरूलाई ध्यानको कुनै अनुभव थिएन। स्नायुसम्बन्धी वा मनोरोगसम्बन्धी समस्या तथा लागुऔषध दुरुपयोगको इतिहास भएका व्यक्तिलाई अध्ययनबाट बाहिर राखिएको थियो।

अध्ययनमा एउटै सहभागीले दुवै अवस्था अनुभव गर्ने गरी सहभागीभित्रकै डिजाइन अपनाइएको थियो, तर क्रम भने अनियमित रूपमा निर्धारण गरिएको थियो। एउटा अवस्था अवतारमा आधारित आत्मकरुणा ध्यान थियो भने अर्को मानक आत्मकरुणा ध्यान।

१७ मिनेट रातको आकाशमुनि

दुवै अवस्थामा करिब १७ मिनेट लामो श्रव्य निर्देशित ध्यान गराइएको थियो। स्वागत चरणपछि दृश्य रातको आकाश भएको वातावरणमा बदलिन्थ्यो। त्यसपछि ५ मिनेटसम्म शरीरका संवेदना र श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गराइन्थ्यो र त्यसपछि दुई अवस्था छुट्टिन्थे।

मानक अवस्थामा सहभागीले आँखा चिम्लेर निर्देशित ध्यान जारी राख्थे। अवतार अवस्थामा भने आँखा खोलेर आफ्नै चालसँग समन्वय हुने अवतार हेर्नुपर्थ्यो। यस क्रममा सहभागीको मुटुको धड्कनसँग मिल्ने गरी प्रकाश झिम्किने उत्तेजना पनि देखाइन्थ्यो। यस विधिले दृश्य संवेदना र मुटुको धड्कनसम्बन्धी अनुभूतिलाई एकसाथ जोड्थ्यो।

प्राविधिक रूपमा १०७ डिग्री दृश्य क्षेत्र र प्रत्येक आँखाका लागि २१६०×२१६० रिजोल्युसन भएको एचपी रिभर्ब जी२ हेडसेट प्रयोग गरिएको थियो। काइनेक्ट अज्योरका चार क्यामेराले सहभागीको शरीर वास्तविक समयमा स्क्यान गरी अवतार बनाएका थिए।

दुवै अवस्थामा आत्मकरुणा बढ्यो

अवस्थागत आत्मकरुणा मापन स्केल (SSCS, १८ प्रश्नको ५-बिन्दे स्केल) मा मापन गरिएको समयको मुख्य प्रभाव सांख्यिकीय रूपमा महत्त्वपूर्ण थियो (χ²(2)=29.46, p〈0.001)। आधाररेखाको तुलनामा अवतार अवस्थामा आत्मकरुणा उल्लेख्य रूपमा बढ्यो (t=6.68, p〈0.001, Cohen's d=0.94)। मानक अवस्थामा पनि यस्तै वृद्धि देखियो (t=5.53, p〈0.001, d=0.80)। दुई अवस्थाबीचको भिन्नता भने महत्त्वपूर्ण थिएन (p=0.25)।

आफू र अरूप्रति देखाइने चार प्रकारका अपरिमित भावनात्मक गुण मापन गर्ने SOFI स्केलमा सकारात्मक गुण अवतार अवस्थामा सबैभन्दा बढी थियो (4.07)। त्यसपछि मानक अवस्था (4.01) र आधाररेखा (3.85) थिए। नकारात्मक गुण भने अवतार अवस्थामा सबैभन्दा कम थियो (1.44)।

भिन्नता दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने कार्यमा देखियो

दुई अवस्थाबीच स्पष्ट भिन्नता ‘आफ्नो शरीर परिवर्तन कार्य (OBT)’ मा देखियो। सहभागीलाई अगाडितर्फ वा पछाडितर्फ फर्किएको व्यक्तिको चित्र २०० मिलिसेकेन्डका लागि देखाइन्थ्यो र चित्रमा देखाइएको हात बायाँ हो कि दायाँ भनेर निर्णय गर्न लगाइन्थ्यो। १९२ पटक दोहोरिने यो कार्यले आफूलाई अरूको शरीरको स्थानमा राख्ने क्षमता मापन गर्छ।

अवतार अवस्थामा प्रतिक्रियासमय औसत ६८.२४ मिलिसेकेन्डले घट्यो (t(25)=-4.33, p=0.002, Cohen's d=-0.85)। मानक अवस्थामा घटेको समय २३.३९ मिलिसेकेन्ड थियो, जुन सांख्यिकीय रूपमा महत्त्वपूर्ण भएन (p=0.28)। दुई अवस्थाको प्रत्यक्ष तुलना गर्दा पनि अवतार अवस्थामा भएको कमी उल्लेख्य रूपमा ठूलो थियो (χ²(1)=10.53, p=0.001)। शुद्धतामा भने अवस्थाबीच कुनै भिन्नता थिएन।

इलेक्ट्रोकार्डियोग्रामबाट मापन गरिएको धड्कनबीचको अन्तराल, मुटुको धड्कन दर र मुटुको धड्कनको परिवर्तनशीलतामा दुई अवस्थाबीच कुनै भिन्नता देखिएन।

दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने क्षमतामा अवतार अवस्था अगाडि

अनुसन्धानकर्ताहरूले बहुसंवेदी बोध संकेतले दृष्टिकोण परिवर्तनलाई सहयोग गर्दै आफूलाई लक्षित सहानुभूतिपूर्ण संलग्नता बढाउन सक्ने निष्कर्ष निकाले। दुवै प्रकारका ध्यानले आत्मकरुणा बढाए, तर दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने क्षमतामा अवतार अवस्था अगाडि रह्यो—प्रयोगको मुख्य निष्कर्ष यही हो।

अध्ययनका सीमाहरू पनि स्पष्ट छन्। नमुना २६ जनामा सीमित थियो। जाति, जातीयता र सामाजिक–आर्थिक अवस्था व्यवस्थित रूपमा संकलन गरिएको थिएन र अध्ययन पूर्वदर्ता पनि गरिएको थिएन। सबै सहभागी ध्यानको अनुभव नभएका भएकाले ध्यानको अभ्यास गरेका व्यक्तिमा पनि यही नतिजा दोहोरिन्छ कि दोहोरिँदैन भन्ने स्पष्ट छैन। साथै, आधाररेखामा आत्मकरुणा स्केलको आन्तरिक स्थिरता (McDonald's ω=0.64) केही कम थियो।

यो नतिजा एकपटक गरिएको १७ मिनेटको सत्रबाट देखिएको छोटो अवधिको परिवर्तन हो भन्ने कुरा पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ। नेपालमा पनि VR उपकरण प्रयोग गर्ने ध्यान कार्यक्रम बढिरहेका बेला कुन तत्वले प्रभाव सिर्जना गर्छ भन्ने छुट्याउन खोज्ने यस्ता प्रयोगहरू अझै हुँदै जाने देखिन्छ।

#VRध्यान #आत्मकरुणा #सचेतना #भर्चुअलवास्तविकता #दृष्टिकोणपरिवर्तन #ध्यानअनुसन्धान #अन्तर्राष्ट्रियअनुसन्धान #डिजिटलध्यान